Sarısıvat Köyü Tarihçe

Görsel : Babakale Kalesi (Hüseyin Aşkı Arşivi)

Babakale Kalesi

Osmanlı'nın Son Kalesi ve Anadolu'nun En Batı Ucundaki Askeri Miras

1. Coğrafi Strateji ve Kalenin Kuruluş Amacı

Anadolu yarımadasının en batı ucunda, Çanakkale ili Ayvacık ilçesine bağlı Bababurnu (antik dönemdeki adıyla Lekton veya Lektos) mevkiinde yer alan Babakale Kalesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun inşa ettiği son kale olma ünvanını taşımaktadır. Tarihi Osmanlı kayıtlarında ve vakfiyelerinde "Hıfzü'l-Bahr" veya "Hırzü'l-bahr" (denizin sığınağı, deniz muskası veya tılsımlı kale) ile "Baba Kalesi" adlarıyla anılan bu müstahkem yapı, stratejik konumu itibarıyla Ege Denizi ile Çanakkale Boğazı geçiş yolunu denetleyen kritik bir askeri karakoldur.

Kalenin inşa edilmesindeki temel etken, bölgede Ege adalarından gelen korsan ve eşkıya faaliyetlerinin ticaret ve sivil denizcilik için ciddi bir tehdit oluşturmasıdır. Resmi Valilik kayıtlarına ve dönemin kroniklerine göre, Sultan III. Ahmet bir deniz seyahati sırasında fırtınaya yakalanarak Bababurnu'na sığınmış ve bu esnada korsanların bölgedeki yağma ve saldırılarından haberdar olmuştur. Bölgenin güvenliğini kalıcı olarak sağlamak ve Ege deniz ticaret yolunu korumak amacıyla padişah tarafından derhal bir kale inşa edilmesi emredilmiştir.

2. İnşa Süreci, Malzeme Tedariki ve Banisi

Babakale Kalesi'nin banisi, Lale Devri'nin tanınmış devlet adamlarından Kaptan-ı Derya Kaymak Mustafa Paşa'dır (Vezir Kaptan Mustafa Paşa). Osmanlı arşiv belgelerine ve mimari kitabelere göre kalenin inşasına Nisan 1727 (Hicri 1139) tarihinde başlanmış ve inşaat 1728 yılı yaz aylarında (Hicri 1140) tamamlanmıştır.

Kalenin yapımı aşamasında Osmanlı idaresi geniş çaplı bir bölgesel teşkilatlanmaya gitmiştir:

• İş Gücü Tedariki: İnşaat sürecinde nöbetleşe ve imece usulüyle Ezine, Tuzla, Midilli, Molova, Bayramiç, Çan, Edremit ve Kolonya kazalarının ahalisi görevlendirilmiştir.
• Devşirme Malzeme Kullanımı: Kalenin inşasında kullanılan kireç, taş, tuğla ve kereste gibi temel malzemeler çevreden temin edilirken; sur bedenleri ve kapı aksamlarında yakındaki Behramkale (Assos) ile Eski İstanbulluk (Alexandria Troas) antik kentlerinin harabelerinden sökülen nitelikli devşirme taşlar kullanılmıştır.
• Su Hattının Çekilmesi: Kale inşaatı sırasında bölgede su kaynağı bulunmadığından, şantiyenin ve askeri birliğin ihtiyacını karşılamak üzere 5 kilometre uzaklıktan su hattı çekilmiş ve liman kıyısına anıtsal bir çeşme inşa edilmiştir.

3. Mimari Yapısı ve Fiziki Özellikleri

Babakale Kalesi, 3.508 metrekarelik alanı kaplayan, dikdörtgen planlı tipik bir Osmanlı iç kalesi örneğidir. Deniz tarafının son derece dik ve kayalık uçurumlardan oluşması, kara tarafının ise sarp dağlara dayanması nedeniyle kalede hendek veya hisarpeçe gibi ek dış savunma duvarlarına ihtiyaç duyulmamıştır.

Sur Duvarları ve Burç Yapısı

Kalenin sur bedenleri yaklaşık 8 metre yüksekliğinde ve 2,5 metre kalınlığındadır. Surların üst kısımlarında askerlerin hareket etmesine olanak tanıyan geniş seğirdim yolları ve dendanlar (siperlikler) yer almaktadır.

Kalenin dört köşesinde, deniz ve kara hedeflerini geniş açıdan ateş altına alabilmek amacıyla çokgen (yaklaşık altıgen) planlı dört ana kule/burç inşa edilmiştir:

1. Kuzeydoğu Burcu (Zindan Tabyası): Kalenin ana girişine yakın konumda olup alt katı zindan olarak düzenlenmiştir.
2. Güneydoğu Burcu (Cebehane Tabyası): Cephanelik birimini koruyan ve altı zindan işlevi gören burçtur.
3. Batı Burcu: Denize paralel uzanan ve en sağlam kalan duvar yapısına sahip burçtur; üzerinde günümüzde bir deniz feneri bulunmaktadır.
4. Güney Burcu: Mimari detayları bakımından en dikkat çekici burçtur. Denize bakan korkuluk duvarlarının (baru) üst taşlarında kabartma olarak işlenmiş üç sembol bulunur: fırlamaya hazır başı kalkık bir yılan, balta ve çifte balta motifi. Ayrıca bu burçta gözetleme kulesi kalıntıları ve seğirdim yerine çıkan rampalı tonozlu bir mekan yer almaktadır.

Kapılar ve Kitabeler

• Taç Kapı (Ana Giriş): Kalenin kuzeydoğu cephesinin ortasında yer alan kesme taş işçilikli ana kapıdır. Kapı üzerinde Osmanlı Türkçesiyle yazılmış 14 satırlık görkemli bir yapım kitabesi bulunmaktadır. Kitabede kalenin Frenk korsanlarının pusularını bertaraf etmek amacıyla Kaptan-ı Derya Kaymak Mustafa Paşa tarafından inşa ettirildiği detaylıca anlatılmaktadır.
• Uğrun Kapı (Gizli Kapı): Kalenin güney duvarında, cephaneliğin hemen yanında yer alan daha küçük boyutlu gizli kapıdır. Kuşatma veya saldırı anında dışarıyla haberleşme sağlama ve düşmanı arkadan kuşatma amacıyla kullanılmıştır.

Kale İçi Müştemilatı

Kalenin iç avlusunda konuşlandırılan askeri garnizonun temel gereksinimlerini karşılamak üzere şu yapılar inşa edilmiştir:

• Kale Mescidi: Avlu içerisinde yer alan mescitten günümüze minare kaidesinin basamakları ve temel kalıntıları ulaşmıştır.
• Sarnıç ve Çeşme: Girişin hemen solunda yer alan sarnıçlı kale çeşmesi.
• Askeri Müştemilat: Asker koğuşları, fırın, hamam ve mühimmat deposu (cebehane).

4. Askeri Teşkilat, Savunma Donanımı ve Tarihi Onarımlar

Babakale Kalesi, yapımı tamamlandıktan sonra doğrudan merkeze bağlı bir askeri idareye kavuşturulmıştır.

İdari Hiyerarşi ve Garnizon

Kalenin en üst askeri yöneticisi Dizdar'dır. Dizdarın en yakın yardımcısı Kethüda olup, kalede ayrıca kale katibi, imam, müezzin, kapıcılar, topçular, humbaracılar ve kale neferleri görev yapmıştır.

• 1734 yılı kayıtlarında kalede 12 zabitan ve 48 müstahfız/topçu olmak üzere 60 askeri personel ile camide 6 görevli bulunmaktadır.
• 19. yüzyıl kayıtlarında (1830-1845) kaledeki garnizonun 55 ile 82 topçu neferi ve rütbeli subay (yüzbaşı, mülazım, çavuş) arasında değiştiği görülmektedir.

Top Bataryaları ve Savunma Gücü

Babakale'nin savunma gücü, surlar üzerine ve dört ana tabyaya (Türbe, Sancak, Zindan ve Cebehane Tabyaları) yerleştirilen şahi ve balyemez cinsi ağır demir ve tunç toplarla sağlanmıştır. Kaledeki top sayısı dönemine göre 15 ile 28 arasında değişiklik göstermiştir.

Kaledeki askeri mühimmat ve savunma donanımı tarihi süreçte çeşitli çatışmalarda kullanılmıştır. Örneğin, Temmuz 1828'de Midilli'den İstanbul'a gitmekte olan iki Osmanlı korveti Babakale açıklarında korsan saldırısına uğradığında, gemiler Babakale limanına sığınmış ve kaleden yapılan yoğun top atışlarıyla korsan gemileri püskürtülmüştür.

Tarihi Onarımlar

İnşa edildiği 1728 yılından itibaren korsan saldırıları ve doğa koşulları nedeniyle harap olan kale; 1773, 1798, 1828, 1836, 1965-1970 ve en son 2005 yıllarında esaslı onarım ve teftişlerden geçirilmiştir.

5. Sonuç

Babakale Kalesi, Osmanlı Devleti'nin deniz savunma mimarisindeki son anıtsal halkasını oluşturmaktadır. Kaptan-ı Derya Kaymak Mustafa Paşa tarafından Ege ve Çanakkale Boğazı deniz rotasını korsanlardan temizlemek amacıyla kurulan bu müstahkem iç kale, özgün mimari formunu, kitabelerini ve burçlarındaki simgesel kabartmalarını günümüze kadar korumayı başarmıştır.

Kaynakça

1. Acıoğlu, Yusuf, Çanakkale'deki Osmanlı Dönemi Yapıları, Doktora Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale, 2013.
2. Kocabıyık, Emre - Korkmaz, Şerif, "Bir Kale Köy Yerleşimi: Babakale", Kültür Araştırmaları Dergisi, Sayı: 18, 2023, s. 329-348.
3. T.C. Çanakkale Valiliği, "Babakale Kalesi", Resmi Web Portalı (canakkale.gov.tr).
4. Tombul, Musa, Çanakkale Kültür Envanteri: Arkeolojik Yerleşim Alanları ve Sanat Tarihi Yapıları, Çanakkale Valiliği Yayınları, İstanbul, 2015.
5. Türker, Çiğdem, "Anadolu Yarımadası'nın En Batı Ucunda Yer Alan Tipik Bir Osmanlı Köyü Babakale", Türk Etnografya Dergisi, Sayı: 18, 1988, s. 139-151.