 |
| Behram Kale Köprüsü (Hüseyin Aşkı Arşivi) |
Ayvacık antik Troas bölgesinin güneybatı köşesinde yer alan, tarih öncesi çağlardan günümüze kadar kesintisiz bir yerleşim tarihine sahip, zengin arkeolojik ve kültürel değerleri bünyesinde barındıran bir ilçedir. Bölgenin kültürel mirası; tarih öncesi yerleşimler, antik kentler, Osmanlı dönemi eserleri ve yaşayan geleneksel el sanatları başlıkları altında incelenebilir:
Tarih Öncesi (Prehistorik) Dönem Mirası
Ayvacık kıyıları, Anadolu ve Avrupa arasındaki kültür geçişlerinde önemli bir köprü görevi görmüştür. Bölgedeki en erken yerleşim izleri Neolitik ve Kalkolitik çağlara uzanmaktadır:
• Coşkuntepe: Bademli Köyü yakınlarındaki bu yerleşim, M.Ö. 6000 yıllarına tarihlenen Neolitik bir kıyı yerleşimidir. Burada yaşayanların tarım, hayvancılık ve balıkçılık yaptıkları, ayrıca çakmaktaşı aletler üreterek ticaretle uğraştıkları tespit edilmiştir,.
• Gülpınar (Kalkolitik Yerleşimi): Apollon Smintheus Tapınağı kazıları sırasında keşfedilen ve M.Ö. 5. bin yılın ilk yarısına (yaklaşık M.Ö. 4500) tarihlenen bu yerleşim, Batı Anadolu kültür tarihi açısından büyük önem taşır. Kazılarda gelişmiş çanak-çömlek teknolojisine ve dokumacılığa dair verilere ulaşılmıştır,.
• Erken Tunç Çağı Yerleşimleri: Külahlı, Tuzla, Larisa/Liman Tepe gibi kıyı yerleşimleri M.Ö. 3000-2000 yılları arasında iskan görmüş, deniz ticaretinde rol oynamışlardır,.
Antik Dönem Kentleri ve Kutsal Alanlar
Ayvacık, Assos ve Apollon Smintheion başta olmak üzere antik dünyanın önemli merkezlerine ev sahipliği yapmaktadır:
• Assos (Behramkale): Tunç Çağı'ndan itibaren iskan gören kent, M.Ö. 7. yüzyılda Midilli'den gelen Aioller tarafından kurulmuştur. Aristoteles'in felsefe dersleri verdiği kent, Athena Tapınağı, tiyatrosu, agorası, meclis binası (bouleuterion), gymnasiumu ve nekropolü ile günümüze kadar ulaşan en görkemli antik kentlerden biridir,,. Anadolu'daki Arkaik Çağ'a ait Dor düzenindeki tek tapınak olan Athena Tapınağı burada yer alır.
• Apollon Smintheion (Gülpınar): "Farelerin Efendisi" Apollon'a adanan bu kutsal alan, antik Troas bölgesinin önemli bir kült merkezidir. Homeros'un İlyada destanında geçen olayların betimlendiği kabartmalarıyla ünlü tapınak, M.Ö. 2. yüzyılda inşa edilmiştir,. Kutsal alan, Roma döneminde de önemini korumuş ve Aleksandria Troas'tan gelen kutsal bir yolla bağlantısı sağlanmıştır.
• Diğer Antik Kentler: İlçede Gargara (Arıklı), Lamponia (Kozlu), Hamaksitos (Beşiktepe), Polymedion (Bademli), Kolonai (Kösedere) ve Khrysa gibi birçok antik yerleşim bulunmaktadır,,.
Osmanlı Dönemi Eserleri
14. yüzyılda Osmanlı hakimiyetine girmiş ve erken dönemden itibaren önemli imar faaliyetlerine sahne olmuştur:
• Hüdavendigar Eserleri: I. Murad (Hüdavendigar) döneminde Behramkale ve Tuzla köylerinde camiler inşa edilmiştir. Behramkale Hüdavendigar Camii (14. yüzyıl) tek kubbeli planı ve alçı mihrabındaki geometrik süslemeleriyle dikkat çeker,. Tuzla'da ise cami, medrese ve ılıcadan oluşan bir külliye yapılmıştır,.
• Tarihi Köprüler: Tuzla Çayı üzerinde yer alan Behramkale Köprüsü, 14. yüzyıl mimari özelliklerini yansıtan ve günümüze ulaşan önemli bir geçiş yapısıdır,.
• Babakale (Hırzü’l-Bahr) Kalesi: Anadolu'nun en batı ucunda yer alan kale, Lale Devri'nde Kaptan-ı Derya Kaymak Mustafa Paşa tarafından korsan saldırılarına karşı bölgeyi korumak amacıyla 1720'lerde inşa ettirilmiştir,. Kale içinde ve çevresinde cami, hamam ve çeşmelerden oluşan bir yerleşim modeli oluşturulmuştur.
• Graffitiler: Behramkale Hüdavendigar Camii ve Babakale'deki hamam duvarlarında, dönemin denizcileri tarafından kazınmış gemi tasvirleri (kadırgalar, yelkenliler) bulunmaktadır. Bu graffitiler, bölgenin denizcilik tarihi ve sosyal yaşamı hakkında görsel belge niteliği taşır,.
Geleneksel Mimari ve El Sanatları
Ayvacık'ın kültürel mirası sadece anıtsal yapılarla sınırlı olmayıp, sivil mimari ve el sanatlarıyla da yaşamaya devam etmektedir:
• Geleneksel Taş Evler: Özellikle Yeşilyurt, Adatepe ve Behramkale gibi köylerde, yöreye özgü taş işçiliği ile yapılmış evler, bölgenin mimari kimliğini oluşturur.
• Halıcılık: Ayvacık, Yörük-Türkmen kültürünü yansıtan halılarıyla ünlüdür. Turnalı, Oklu, Altın Tabak, Elek gibi özgün desenlere sahip halılar, 15. yüzyıldan bu yana üretilmektedir,. DOBAG (Doğal Boya Araştırma ve Geliştirme) projesi ile yörede doğal boyamacılık geleneği yeniden canlandırılmıştır,.
• Yel Değirmenleri: Babakale, Gülpınar ve Bademli gibi rüzgar alan tepelerde, 1960'lara kadar kullanılan yel değirmenlerinin kalıntıları, bölgenin tarımsal sanayi mirasının birer parçasıdır,.
Ayvacık ayrıca jeotermal kaynakları, zeytincilik kültürü ve Kazdağları'nın mitolojik efsaneleriyle de bütünleşmiş zengin bir kültürel peyzaja sahiptir,
Hüseyin AŞKI
01.01.2026
Kaynaklar :
• Tombul, M. (2015). Çanakkale Kültür Envanteri: Arkeolojik Yerleşim Alanları ve Sanat Tarihi Yapıları Çanakkale İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
• Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi. (2008). Ayvacık Değerleri Sempozyumu (29-30 Ağustos 2008). (Ed. A. Akdemir, O. Demircan, S. Yılmaz, T. Takaoğlu, E. Erginal). Çanakkale: ÇOMÜ Yayınları No: 87.
Yorum Gönder