Sarısıvat Köyü Tarihçe

Dibek Taşı: BİGA SARISIVAT KÖYü yıl 2007

Dibek taşı, Anadolu’nun kırsal yaşamında yüzyıllar boyunca önemli bir yere sahip olmuş; tahıl ve çeşitli gıda maddelerinin işlenmesinde kullanılan geleneksel bir araçtır. Günümüzde işlevsel kullanım alanı büyük ölçüde azalmış olsa da kültürel miras ve etnografik değer açısından önemini korumaktadır. Bu makalede dibek taşının tarihçesi, yapım özellikleri, kullanım alanları ve Anadolu kültüründeki yeri ele alınmakta; ayrıca Sarısıvat Köyü örneği üzerinden geleneksel bulgur yapım süreci anlatılmaktadır.

1. Dibek Taşının Tanımı

Dibek taşı; genellikle sert ve dayanıklı taşlardan (bazalt, granit, andezit vb.) oyularak yapılan, iç kısmı çukurlaştırılmış, tokmak (dibek tokmağı) yardımıyla tahıl ve benzeri ürünlerin dövülerek kırılmasını veya öğütülmesini sağlayan bir araçtır. Anadolu’nun birçok yöresinde "dibek", "dibeklik" veya "taş dibek" adlarıyla bilinmektedir.

2. Tarihçe

Dibek taşının kullanımı, tarımın başlamasıyla birlikte ortaya çıkan en eski gıda işleme yöntemlerinden biridir. Arkeolojik bulgular; benzer taş öğütme ve dövme araçlarının Neolitik Dönem’den itibaren kullanıldığını göstermektedir. Anadolu’da Hititler, Frigler ve Roma dönemlerinde tahıl işleme amacıyla kullanılan taş dibeklere rastlanmaktadır. Osmanlı döneminde ise dibek taşı, özellikle köy yaşamının vazgeçilmez araçlarından biri olmuştur.

3. Yapım Özellikleri

Dibek taşları genellikle tek parça taştan oyularak yapılır. Yapımında dikkat edilen başlıca unsurlar şunlardır:

• Taşın cinsi: Sert, çatlamaya dayanıklı ve mümkün olduğunca gözeneksiz taşlar tercih edilirdi. Gözenekli taşlar, dövülen ürünün tozunu içine hapsettiği için hijyen açısından uygun görülmezdi.
• Çukur derinliği: Dövülecek ürünün dışarı sıçramasını önleyecek şekilde ayarlanır.
• Ağırlık ve stabilite: Kullanım sırasında hareket etmemesi için tabanı geniş ve oldukça ağırdır.
• Tokmak (dibek tokmağı): Çoğunlukla sert ağaçtan, bazen de taştan yapılır.

Dibekte dövme işlemi genellikle karşılıklı iki, bazen üç kişinin ritmik hareketlerle tokmakları sırayla vurmasıyla gerçekleştirilirdi. Bu ritim, hem işin kolaylaşmasını sağlar hem de imece kültürünün bir parçası olarak sosyal bir ortam oluştururdu.

4. Kullanım Alanları

Dibek taşı, geçmişte özellikle şu amaçlarla kullanılmıştır:

• Buğday, arpa ve mısır gibi tahılların kırılması.
• Bulgur yapımında buğdayın kabuğundan ayrılması.
• Kahve çekirdeğinin dövülmesi (dibek kahvesi).
• Baharat ve bazı tıbbi bitkilerin ezilmesi.

5. Anadolu Kültüründeki Yeri

Dibek taşı yalnızca bir mutfak aracı değil, aynı zamanda sosyal hayatın da önemli bir parçasıdır. Köylerde dibek başında toplanan kadınlar hem üretim yapmış hem de bilgi ve kültür aktarımını sağlamıştır. Eskiden Anadolu’da yeni bir mahalle kurulduğunda, ortak kullanım için köy meydanına bir “ana dibek” yerleştirilirdi. Bu dibek, mülkiyetin değil; paylaşımın ve dayanışmanın simgesi olarak görülürdü.

6. Günümüzde Dibek Taşı

Teknolojinin gelişmesiyle birlikte değirmenler ve modern mutfak aletleri dibek taşının yerini büyük ölçüde almıştır. Ancak günümüzde; etnografya müzelerinde, dekoratif bir unsur olarak köy meydanlarında ve geleneksel dibek kahvesi sunan işletmelerde kültürel mirasın sembolik bir öğesi olarak varlığını sürdürmektedir.

Çanakkale Biga Sarısıvat Köyü Dibek Taşı Yıl 2025

7. Sarısıvat Köyü’nde Geleneksel Bulgur Yapımı

Sarısıvat Köyü’nde bulgur yapımı, dibek taşının en yaygın ve en önemli kullanım alanlarından biriydi. Süreç şu şekilde gerçekleşirdi:

Öncelikle harmanda buğdaya karışan taş, toprak ve saman ayıklanırdı. Ardından buğday yıkanır ve büyük kazanlarda pişirilirdi. Pişirilen buğday, bahçeye serilen örtüler üzerinde güneşte kurutulurdu.

Kurutulan buğday, dibek taşına konur ve iki kişi tarafından karşılıklı olarak ağaç tokmaklarla tempolu bir şekilde dövülürdü. Dövme sırasında tokmakların birbirine çarpmamasına özen gösterilir, buğdayın kabuğundan ayrılması sağlanırdı.

Kabuğundan ayrılan buğday yeniden güneşte kurutulur, ardından savrularak kabuk ve hafif parçalar ayrıştırılırdı. Son aşamada buğday, el değirmeninde öğütülerek bulgur haline getirilirdi. El değirmeni, iki yuvarlak taştan oluşur; üst taşın ortasında buğdayın döküldüğü bir delik ve çevirmek için bir kol bulunurdu.

8. Sonuç

Dibek taşı, Anadolu’nun tarımsal üretim geçmişini yansıtan önemli bir somut kültürel miras unsurudur. Tarihsel, kültürel ve toplumsal değeri nedeniyle korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması büyük önem taşımaktadır.

---

Derleyen ve Düzenleyen:
Hüseyin AŞKI 
Sarısıvat Köyü – Biga / Çanakkale

Kaynaklar:

• AŞKI, Hüseyin. Sarısıvat Köyü’nde Geleneksel Bulgur Yapımı ve Dibek Taşı Kullanımı. Sözlü tarih derlemesi, Sarısıvat Köyü, Biga / Çanakkale.
• Antalya Bugün, Asırlık “dibekte buğday dövme” geleneği
• Sabır Gazetesi, Tarsus Yeniköy’de Gelenek Yaşıyor Dibek Dövme Geleneği