Sarısıvat Köyü Tarihçe

Hey Onbeşli Türküsü: Ağıt mı, Oyun Havası mı?

Hey Onbeşli, Tokat yöresine ait olan ve Türk halk müziğinin en çok tartışılan eserlerinden biridir. İlk ses kayıtları 1927 yılında Feryadi Hafız Hakkı Bey tarafından "Damdan Attım Kendimi" adıyla taş plağa okunmuştur. Türkü, 1970'li yıllarda Nida Tüfekçi tarafından babası Hamdi Tüfekçi'den derlenerek TRT repertuvarına 1616 sıra numarasıyla kaydedilmiştir.

Hey Onbeşli Türküsü Sözleri

Hey on beşli on beşli
Tokat yolları taşlı
On beşliler gidiyor (veya geliyor)
Kızların gözü yaşlı

Bağlantı (Nakarat):
Aslan yârim kız senin adın Hediye
Ben dolandım sen de dolan gel beriye (veya gediğe)
Fistan aldım endazesi on yediye

Giderim elinizden (veya ilinizden)
Kurtulam dilinizden
Yeşil baş ördek olsam
Su içmem gölünüzden

Gidiyom gidemiyom
Sevdim terk edemiyom (veya fark edemiyom)
Sevdiğim pek gönüllü
Gönlünü edemiyom

Tarihsel Arka Plan ve Tartışmalar

Onbeşliler Kimdir?

Türküde geçen "onbeşli" ifadesi, Birinci Dünya Savaşı sırasında (özellikle Çanakkale Cephesi'ne) askere alınan Rumi 1315 (Miladi 1898-1899) doğumlu gençleri temsil eder. Bu genç yaşta askere gidiş, halk arasında büyük bir hüzne yol açmış ve eserin bir ağıt olduğu yönündeki inancı güçlendirmiştir.

Ağıt mı, Oyun Havası mı?

Eserin türü uzmanlar arasında tartışmalıdır. Bir görüş, bunun vatan savunmasına giden çocuklar için yakılmış bir ağıt olduğunu savunurken; diğer bir görüş ise 1927 yılındaki ilk kayıtların kıvrak ritmi ve sözlerin sevgilisiyle buluşmaya giden haylaz bir gencin hikayesini anlatması nedeniyle bunun bir oturak havası olduğunu ileri sürer. İlk kayıtlarda "Damdan attım kendimi / Bulamadım rengimi" gibi ifadeler yer almaktadır.

"Hediye" İsmi ve Tehcir Hikayesi

Türküdeki "Hediye" karakterine dair çarpıcı bir açıklama mevcuttur. 1915 Tehcir Kanunu sırasında Ermeni ailelerin, can güvenlikleri için komşularına emanet ettikleri kız çocuklarına deşifre olmamaları için "Allah'ın bir hediyesi" anlamında Hediye veya Hatun ismi verildiği belirtilmektedir. İlk kayıtlarda nakaratın "Aslında güzelim kız senin ismin Hediye" şeklinde söylenmesi de bu görüşü destekler niteliktedir.

Bağdat Yolları Taşlı

Türküde geçen "Tokat yolları taşlı" ifadesi, eski kayıtlarda "Bağdat yolları" olarak geçer. Arşiv belgeleri, 1892 yılında Tokat'ta askerlerin uğurlandığı ana yolun adının Bağdat Caddesi olduğunu ve bu yolun taş döşeme planlarının o dönemde yapıldığını doğrulamaktadır.

Uluslararası Çeşitlemeleri

• Kerkük: "Oğlanam Adım Abdül" adıyla bilinir.
• Kırım: "Şimanay" adıyla halk türküleri arasında yer alır.
• Romanya: "Hey Bostancı" adıyla Tatar kökenli sanatçılar tarafından icra edilir.

---

Kaynakça

• Güven, Merdan. "Türkiye Sahasındaki Hikâyeli Türküler Üzerine Bir Araştırma", Erzurum, 2005.
• Kurt, Necdet. "Anadolu Coğrafyası Dışındaki Hey Onbeşli Çeşitlemeleri", Etnomüzikoloji Dergisi, 2020.
• Tüfekçi, Nida. TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı (No: 1616).
• Feryadi Hafız Hakkı Bey, "Damdan Attım Kendimi" Taş Plak Kaydı, 1927.
• Vikipedi ve Vikikaynak Arşiv Kayıtları.