Güncelleme Tarihi : 29.12.2025
Özet
1. Giriş
Bu girişimin öncülerinden biri Hüseyin Akif Terzioğlu olmuş; Kepez’in ileri gelenleriyle birlikte, köylülerin tamamına yakınının maddi ve manevi katkısıyla bir anonim şirket kurulması yoluna gidilmiştir. Böylece yalnızca bir fabrika değil, aynı zamanda köylünün üretimden kâra ortak olduğu özgün bir kalkınma modeli ortaya çıkmıştır.
|
|
Görsel: Kepez Konserve Fabrikası’nın kurucusu, hayırsever iş insanı Hüseyin Akif Terzioğlu (1887-1971). Çanakkale’nin sanayileşmesine ve eğitim hayatına yön veren öncü isim. |
2. Şirketin Kuruluşu ve Hukuki Altyapı
2.1. Bakanlar Kurulu İzni
|
| Görsel: Bakanlar Kurulu Kararı (Kaynağı) |
Bu çerçevede, Kepez Meyve Sebze İstihsal ve Konservecilik Türk Anonim Şirketi’nin kuruluşuna, Bakanlar Kurulu’nun 18 Temmuz 1956 tarih ve 4/7691 sayılı kararı ile izin verilmiştir. Kararnamede, 865 sayılı Ticaret Kanunu’nun 280. maddesine açıkça atıf yapılmakta olup; dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve tüm Bakanlar Kurulu üyelerinin ıslak imzaları yer almaktadır.
2.2. Kuruluş Bilgileri
Kararnameye göre şirketin temel nitelikleri şu şekildedir:
- Şirket unvanı: Kepez Meyve Sebze İstihsal ve Konservecilik Türk Anonim Şirketi
- Merkez: Çanakkale – Kepez
- Amaç: Bir konserve tesisi kurmak
- Sermaye: 80.000 Türk Lirası
- Süre: 50 yıl
- Kuruluş şartı: Sermayenin dörtte birinin bankaya yatırıldığının belgelendirilmesi
- Kuruluş sermayesi, her biri 100 TL nominal değere sahip 800 adet nama yazılı hisseden oluşmuştur.
Nama yazılı bedelsiz kurucu bir hisse senedi (No: 527) Hüseyin Akif Terzioğlu’na aitti ve bu hisse senedine ait 50 kupon bulunuyordu. Kurucu hisse senedi kuponları, 1958 yılından başlayarak 2007 yılına kadar geçerli olacak şekilde düzenlenmişti.
2.3. Tescil ve İlan
Çanakkale Asliye Ticaret Hâkimliği’nin 11 Eylül 1956 tarih ve 336 sayılı kararı doğrultusunda hazırlanan 74 maddelik şirket ana sözleşmesi, Çanakkale Ticaret Sicil Memurluğunda 27 Eylül 1956 tarihinde 2234 sicil numarasıyla tescil edilerek Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilmiştir. Bazı sicil kayıtlarında şirketin ticaret sicil numarasının 199 olarak da geçtiği görülmektedir.
3. Kepez Konserve Fabrikasının İnşası ve Açılışı
Kepez Konserve Fabrikası’nın temeli, 27 Temmuz 1957 tarihinde atılmıştır. Tören için Başbakan Adnan Menderes; Devlet Bakanları Emin Kalafat ve Fatin Rüştü Zorlu ile birlikte saat uçakla Çanakkale’ye gelmiştir. Havaalanında heyeti karşılayanlar arasında Sanayi Bakanı Samet Ağaoğlu da bulunmaktaydı. Başbakan Menderes, o gün sadece bu fabrikanın değil, aynı zamanda Şarap Fabrikası ve Çan Seramik Fabrikası’nın da temellerini atarak bölgede topyekûn bir sanayi hamlesini başlatmıştır.
Fabrikanın inşası sürerken, Almanya ve İtalya’dan sipariş edilen makineleri vapurla (Almanya'dan 1 Vapur, İtalya'dan 2 vapur) Limanı’na, oradan da Çanakkale’ye getirilmiştir. Çanakkale iskelesine çıkarılan malzemeler şantiye alanına nakledilmiştir. İnşaat çalışmaları Aralık 1958’de tamamlanmış ve montaj aşamasına geçilmiştir.
|
| Kaynak: Cumhuriyet Gazetesi Arşivi, 8 Ağustos 1959 |
08.08.1959 tarihli Cumhuriyet Gazetesi'nde "Bugün memleketimizin konservecilik sanayiinde ileri bir adım atılıyor. İtalya ve Almanya’dan getirdiğimiz tesisat ve makinelerle teçhiz edilmiş KEPEZ KONSERVE FABRİKASI işletmeye açılıyor. Fabrikanın günlük istihsal programı; konserve eti, balık, sebze, meyve kompostoları ve reçeller, marmelatlar, salça, domates suyu ile hazır yemek çeşitlerini ihtiva etmektedir. Bu meyanda KEPEZ domates salçası ve domates suyu yakında piyasamıza arz edilecektir.
MEYVE SEBZE İSTİHSAL VE KONSERVECİLİK
T.A.Ş. " şeklinde bir ilan bulunmaktadır.
Törende müteşebbislerden Diş Hekimi Saim Özen etkileyici bir konuşma yapmış; Bakan Zorlu ise bu eserin "Kepez'in bağrından doğması" sebebiyle taşıdığı öneme vurgu yaparak fabrikanın ülkeye örnek olduğunu belirtmiştir.
4. Üretim Yapısı ve Kapasite
Fabrika, ilk aşamada günde 50.000 kg domates işleme kapasitesiyle faaliyete başlamış; kısa süre içinde bu kapasite 80.000 kg’a çıkarılmıştır. Başlangıçta yalnızca domates salçası üretilirken, ilerleyen yıllarda kapasite ve ürün yelpazesi genişletilmiştir.
4.1. Üretilen Başlıca Ürünler
Fabrikada piyasa koşullarına ve taleplere göre şu ürünler üretilmiştir:
- Domates salçası
- Bamya, bezelye ve barbunya konserveleri
- Yaprak sarma
- Fasulye pilaki
- Biber dolması
- Yağlı tuzlu sardalya
- Çeşitli marmelatlar
- Yoğurt ve beyaz peynir
- Teneke kutu
1959 yılında Türkiye’nin en modern salça üretim tesislerinden biri olarak kabul edilen fabrikada yaklaşık 40 işçi çalışmakta; diğer bölümlerin faaliyete geçmesiyle bu sayının 150’ye ulaşması öngörülmekteydi.
Fabrikanın bünyesinde bulunan teneke kutu imalat bölümü de oldukça faaldi.
1982 yılında, fabrikada 1.329.875 kg’ı salça olmak üzere toplam 1.814.232 kg brüt üretim gerçekleştirilmiştir. Çalışan işçi sayısı 185'e kadar çıkmıştır. Sezonda iki vardiya (gece ve gündüz) çalışılırdı.
5. Sosyo-Ekonomik Etkiler ve Tanıklıklar
Kepez Konserve Fabrikası, köylülerin ürünlerini düşük fiyatla elden çıkarmak zorunda kalmalarını önlemiş; üreticilere hem alım garantisi hem de kâr ortaklığı sağlamıştır. Köylüler bir yandan fabrikanın hammaddesini üretirken, diğer yandan hissedar olarak işletmenin başarısına ortak olmuşlardır. Kadınların ziynet eşyalarını satarak sermayeye katkıda bulunmaları, girişimin toplumsal dayanışma boyutunu açıkça ortaya koymaktadır.
Fabrika, bölgede istihdam yaratarak yalnızca tarımsal değil, aynı zamanda endüstriyel bir istihdam alanı oluşturmuştur. Çok sayıda aile bu fabrikadan geçimini sağlamış, çocuklarını okutmuş ve sosyal birikim elde etmiştir.
6. Birleşme Süreci
Yurtaş A.Ş. ile Birleşme
Şirketin faaliyetlerini sürdürebilmesi, rekabetin azaltılması ve ihracat olanaklarının geliştirilmesi amacıyla 6 Nisan 1966 tarihinde, T.C. Ziraat Bankası iştiraki olan Yurtaş Yurt Ürünleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. (önceki adıyla Bilecik Konserve Sanayi A.Ş.) ile birleşme kararı alınmıştır. Bu karar, 8 Mayıs 1966 tarihli genel kurulda ittifakla kabul edilmiş ve gerekli ilanlar yapılmıştır.
Yurtaş A.Ş.’nin ortakları arasında T.C. Ziraat Bankası, Et ve Balık Kurumu, Sümerbank gibi kamu tüzel kişilikleri bulunmaktaydı. Kamu iktisadi teşebbüsü niteliğindeki bu şirketle yapılan birleşme sonucunda, Kepez Fabrikası kamu ortaklı bir yapıya dâhil olmuştur.
Bilkon ve Kepez’in birleşmesiyle bu kurumlar, Marmara Bölgesi genelinde fiyat belirleyici ve rehber bir güç hâline gelerek Türkiye’nin en fazla üretim yapan konserve fabrikaları olmuştur. Bu birleşme sonucunda Yurtaş Yurt Ürünleri Sanayi ve Ticaret A.Ş., üreticinin ürününü değerlendirmek amacıyla kurulan çok ortaklı ve 9.000.000 lira sermayeli devasa bir yapıya dönüşmüştür. Bu stratejik birleşme, Yurtaş A.Ş.’yi sadece ticari bir işletme olmaktan çıkarmış; bölge çiftçisi için güvenli bir liman, serbest piyasa için ise fiyat dengelerini koruyan 'regülatör' (düzenleyici) bir aktör konumuna yükseltmiştir.
YURTAŞ A.Ş.’nin Kepez ve Bilecik (Bilkon) fabrikaları, yalnızca ekonomik değil, millî kriz anlarında da kritik roller üstlenmiştir. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında Türk Silahlı Kuvvetleri için büyük bir seferberlik başlatılmış; harekâtın başladığı günlerde, 48 saat boyunca aralıksız çalışan Bilkon ve Kepez fabrikalarından toplam 80 kamyon konserve, Mersin Limanı’na gönderilerek gemilere yüklenmiştir. Daha sonraki günlerde sevkiyatlar tekrarlanmıştır.
1974 yılında yalnızca Kepez Konserve Fabrikası’nda 1.653.286 kg salça ve konserve üretilmiştir. 1970’li yıllarda Kepez ve Bilkon, Türkiye’nin en fazla üretim yapan konserve fabrikaları hâline gelmiştir.
Bu döneme ilişkin tanıklıklar, fabrikanın yalnızca üretim yapan bir tesis değil, aynı zamanda yaygın bir ticari ağ kurmuş önemli bir ekonomik aktör olduğunu göstermektedir. Çanakkale Merkez’de, Halk Bahçesi’nin karşısında fabrikanın büyük bir marketi bulunmaktaydı. Bu markette yalnızca fabrikanın ürettiği konserve ve gıda ürünleri değil, aynı zamanda farklı temel tüketim maddeleri de satışa sunulmaktaydı. Bu yönüyle tesis, üretim kadar perakende ticaret alanında da bölge halkının ihtiyaçlarını karşılayan önemli bir merkez hâline gelmişti.
1980’li yıllarda Kepez Konserve Fabrikası (Yurtaş A.Ş.) için çarkları döndürmek, sadece hammadde bulmaktan ibaret değildi. Üretimin kalbi olan dev kazanların çalışması için kesintisiz buhar, buhar için ise fuel-oil şarttı. Ancak o günlerde yakıt tedariki tam bir mücadele gerektiriyordu. Fabrika yönetimi, üretimin aksamaması için İzmit'ten yakıt tedarik ederken fabrikanın bacasından tüten duman, aslında bölge halkı için işin ve aşın devam ettiğinin müjdecisiydi.
Benzer bir durum, 1980’li yıllarda yaşanan ampul sıkıntısında da görülmüştür. Bu dönemde Yurtaş A.Ş., ithal ettiği ampulleri piyasaya sürerek önemli bir boşluğu doldurmuş; vatandaşların bu ürünlere daha kolay ulaşabilmesi amacıyla yalnızca mağazalarda değil, semt pazarlarında dahi satış yapılmasını sağlamıştır. Bu uygulama, şirketin yalnızca ticari değil, toplumsal sorumluluk anlayışıyla da hareket ettiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Yurtaş A.Ş.’nin Genel Müdürlüğü Ankara’da, Yenişehir semtinde Tuna Caddesi üzerinde bulunmaktaydı. Şirketin ülke genelindeki örgütlenmesi oldukça yaygındı.
- Ankara Demirtepe Mahallesi Menekşe Sokak’ta perakende satış mağazası,
- Ulus Işıklar Caddesi’nde toptan satış mağazası,
- İstanbul Unkapanı’nda İMÇ 5. Blok’ta Bölge Müdürlüğü ve satış mağazası faaliyet göstermekteydi.
Ayrıca Çanakkale il merkezinde, Halk Bahçesi’nin karşısındaki market, hem fabrikanın ürünlerinin hem de diğer temel tüketim maddelerinin satışa sunulduğu önemli bir ticaret noktasıydı.
7. Kepez Meyve Sebze İstihsal ve Konservecilik Türk A.Ş.’nin Kapanışı
Birleşmenin ardından Kepez Meyve Sebze İstihsal ve Konservecilik Türk A.Ş.’nin feshi ve tasfiyesine karar verilmiş; tasfiye işlemleri 24 Haziran 1971 tarihinde ticaret siciline tescil edilmiştir. Gerekli ilanların yapılmasından sonra şirketin hukuki varlığı sona ermiş ve Yurtaş A.Ş. bünyesinde, Bilecik ve Çanakkale’de olmak üzere iki fabrikası bulunan bir yapıya geçilmiştir.
8. Yurtaş A.Ş.’nin Tasfiyesi
12 Eylül 1980 sonrası askeri yönetim döneminde şirketin mali durumu mercek altına alınmıştır. 11 Ağustos 1981 tarihli Milli Güvenlik Konseyi toplantısında sunulan rapora göre şirketin mali performansı şu şekildedir:
• 1977 Yılı: 3.348.400 TL zarar,
• 1978 Yılı: 3.281.280 TL kâr,
• 1979 Yılı: 15.534.796 TL zarar.
“Devlet konserve yapmaz” anlayışının ortaya çıkması neticesinde, bu kurumların tasfiye süreci başlatılmıştır.
1971 yılından itibaren 12 yıl süreyle iki fabrikasını çalıştıran Yurtaş Yurt Ürünleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin, “kârlı ve verimli çalışmaktan uzaklaşmış olması” gerekçesiyle 22 Nisan 1983 tarihli ve 83/6432 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tasfiyesine karar verilmiştir. Bu karar, 2 Temmuz 1983 tarih ve 18095 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
Bunu takiben, şirketin 5 Temmuz 1983 tarihli genel kurul toplantısında da tasfiye kararı alınmış ve bu karar 8 Ağustos 1983 tarihinde Ankara Ticaret Sicil Memurluğu’na tescil ettirilmiştir.
Tasfiye sürecinde çalışanların mağduriyetini önlemek adına personel yapısı dikkatle ele alınmıştır. Tasfiye başladığı sırada şirkette 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na tabi 100 personel bulunmaktaydı. Bu personelin 97’sinin çeşitli kamu kuruluşlarına nakli yapılmış; geriye kalan 3 memur ile tasfiye işlemleri yürütülmesinde görevlendirilmiştir (daha sonraları bu 3 personelin de nakli yapılmıştır).
Tasfiye işlemlerinin yürütülmesi daha sonra 8 Ağustos 1984 tarihli ve 84/6225 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile T.C. Ziraat Bankası’na devredilmiştir. Nihayet, 8 Ekim 1993 tarihinde tasfiye işlemlerinin tamamlandığı ticaret siciline tescil edilmiş ve 12 Ekim 1993 tarihli Ticaret Sicili Gazetesi’nde (3382 sayılı) ilan edilmiştir. Bu süreç, şirketin tasfiyesinin yaklaşık 10 yıl sürdüğünü göstermektedir.
9. Günümüzde Kepez Konserve Fabrikası (17.12.2025)
|
|
Görsel : Çanakkale Kepez Konserve Ana Fabrikasının 17.12.2025 tarihindeki görünümü Fotoğraf : Hüseyin AŞKI |
|
|
Görsel :Kepez Konserve Fabrikasına ait diğer tesisler ( Kutu, Yoğurt,peynir ve balık tesisleri ile depo Fotoğraf :Hüseyin AŞKI 17.12.2025 |
10. Günümüzde Çanakkale Kepez Beldesi (17.12.2025)
Kepez Konserve Fabrikası’nın kurulduğu yıllarda Kepez Köyü’nün nüfusu 700’ün altındaydı. 23 Ekim 1960 tarihinde yapılan nüfus sayımına göre nüfusu 693’tür. Günümüzde bir zamanlar köy olan, şimdi belde olan Kepez, Türkiye’nin en büyük beldesi olmuştur. 31 Aralık 2024 tarihli Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre Kepez Beldesi'nin Nüfusu 36.787’dir.
11. Sonuç
Kepez Konserve Fabrikası, Türk köylüsünün sermayesini, emeğini ve örgütlü iradesini birleştirerek sanayi kurabileceğini gösteren öncü bir örnektir. Anonim şirket yapısı, köylü ortaklığı ve modern üretim anlayışıyla yalnızca Kepez’in değil, Türkiye’nin kırsal kalkınma tarihinde de özgün bir yere sahiptir. Fabrika, Kepez’in ekonomik ve sosyo-kültürel hayatında kalıcı izler bırakmış; “biz de yapabiliriz” düşüncesinin somut bir mirası olarak hafızalarda yer etmiştir.
Hüseyin AŞKI
19.12.2025
|
Görsel : Kepez Konserve Fabrikasında üretime geçildiği yıl (Kaynağı)
Görsel : 1981 Yılında Kepez Konserve Fabrikası Teknik Kadrosu Soldan Sağa : Zehra KURT (Gıda Teknoloğu) İrfan ERKAN (Kimya Mühendisi) Sabri BULUT(Teknik Müdür Yardımcısı) İbrahim CANKA (İşletme Şefi) Oturan: Hüseyin AŞKI (Ziraat Teknisyeni) Bu fotoğraf 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Çoğaltılması, paylaşılması veya başka bir yerde yayınlanması yasaktır. |
KAYNAKÇA
A. Makaleler ve Kitaplar
- Çanakkale'de Bir Hayırsever Hüseyin Akif Terzioğlu . Atabay, Mithat
- İlk Kepezliler Türkiye'nin En Büyük Beldesinin Sosyokültürel Dönüşümü Mustafa DİNÇ
- Cumhuriyetimizin 100.Yıl Hatırası Geçmişten Geleceğe KEPEZ
B. İnternet Kaynakları
3. "Türkiye Cumhuriyeti'nin İlk Devlet Konserve Fabrikası." Bilecik11, bilecik11.com/turkiye-cumhuriyetinin-ilk-devlet-konserve-fabrikasi/. Erişim Tarihi: 19 Ara. 2024.
C. Resmî Yayınlar ve Belgeler
4. T.C. Bakanlar Kurulu. "Kepez Meyve Sebze İstihsal ve Konservecilik Türk Anonim Şirketi'nin Kuruluşuna Dair Karar." Karar No: 4/7691, 18 Temmuz 1956.
5. T.C. Bakanlar Kurulu. "Yurtaş Yurt Ürünleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.'nin Tasfiyesine Dair Karar." Karar No: 83/6432, Resmî Gazete, Sayı: 18095, 2 Temmuz 1983.
6. T.C. Bakanlar Kurulu. "Yurtaş Yurt Ürünleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. Tasfiye İşlemlerinin T.C. Ziraat Bankası'na Devrine Dair Karar." Karar No: 84/6225, Resmî Gazete, Sayı: 18483, 8 Ağustos 1984.
7. Türkiye Ticaret Sicili Gazeteleri , Ankara, Çanakkale ve Bilecik Ticaret Sicil Kayıtları
8. Milli Güvenlik Konseyi Tutanak Dergisi 66. Birleşim 11 Ağustos 1981
D. Görsel-İşitsel Kaynaklar
8. Çanakkale Kepez Köyü Konserve Fabrikası [Film]. Film Mirasım, Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim adresi: https://www.filmmirasim.gov.tr
E. Kişisel İletişim ve Yayımlanmamış Çalışmalar
9. Aşkı, Hüseyin. Kepez Konserve Fabrikası’na İlişkin Kişisel Notları (Yazar, 1980-1984 yılları arasında fabrikada Ziraat Teknisyeni, İşletme Şef Yardımcısı ve İşletme Şef Vekili olarak görev yapmıştır.)
F. İstatistikler ve Veriler
10. T.C. Çanakkale Valiliği. "Nüfus Durumu." Çanakkale Valiliği. http://www.canakkale.gov.tr/nufus-durumu. Erişim Tarihi: 19 Ara. 2024.
11. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı [İstatistik Tabloları]. https://kutuphane.tuik.gov.tr/pdf/0015096.pdf
12. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Sonuçları, 23 Ekim 1955 [İstatistik Tabloları]. https://kutuphane.tuik.gov.tr/pdf/0015128.pdf
Yorum Gönder
"Değerli ziyaretçimiz; Sarısıvat Kültür Rehberi'ne katkınız için teşekkürler. Yorumunuz, incelememizin ardından kısa süre içinde yayına alınacaktır."